Thứ Sáu, 23 tháng 10, 2015

Euphorbiaceae : Họ Đại kích-Họ Thầu dầu

Họ Đại kích hay họ Thầu dầu[1] (danh pháp khoa họcEuphorbiaceae) là một họ lớn của thực vật có hoa với 240 chi và khoảng 6.000 loài. Phần lớn là cây thân thảo, nhưng ở khu vực nhiệt đới cũng tồn tại các loại cây bụi hoặc cây thân gỗ. Một số loài cây chứa nhiều nước và tương tự như các loại xương rồng.
Họ này phân bổ chủ yếu ở khu vực nhiệt đới, với phần lớn các loài tập trung trong khu vực Indomalaya và sau đó là khu vực nhiệt đới châu Mỹ. Tại khu vực nhiệt đới châu Phi cũng có nhiều loài, giống, thứ, nhưng không đa dạng như hai khu vực kể trên. Tuy nhiên, chi Euphorbia cũng có nhiều loài trong các khu vực không nhiệt đới, chẳng hạn như khu vực Địa Trung HảiTrung Đông, miền nam châu Phi hay miền nam Hoa Kỳ.
Lá mọc so le, hiếm khi mọc đối, với các lá kèm. Hình dạng lá chủ yếu là lá đơn, nhưng cũng có loài có lá phức, chủ yếu là loại dạng chân vịt, không thấy dạng lông chim. Các lá kèm có thể bị suy thoái thành gai, lông tơ hay các tuyến nhỏ.
Hoa đối xứng xuyên tâm (tỏa tia) thường là đơn tính, với hoa đực và hoa cái thường cùng trên một cây. Như có thể dự đoán từ một họ lớn như thế này, ở đây có một sự đa dạng lớn về cấu trúc hoa. Chúng có thể là cùng gốc hay khác gốc. Các nhị hoa (cơ quan đực) có thể từ 1 tới 10 (hoặc nhiều hơn). Hoa cái là loại dưới bầu, có nghĩa là với bầu nhụy lớn.
Các chi Euphorbia và Chamaesyce có một dạng cụm hoa đặc biệt khác thường, được gọi làcyathium. Nó là một dạng tổng bao tựa như một đài hoa nhỏ chứa các tuyến mật ngoại biên hình móng ngựa bao quanh một vòng các hoa đực, mỗi hoa đực có một nhị hoa. Tại phần giữa của cyathium là hoa cái: một lá noãn đơn với các đầu nhụy phân nhánh. Sự phân bổ tổng thể này tạo ra một sự tương tự như một bông hoa đơn độc.
Quả thường là loại quả nứt, đôi khi là quả hạch. Loại quả nứt điển hình là regma, một loại quả nang với ba hoặc nhiều hơn các ô, mỗi ô tách ra khi chín thành các phần riêng biệt và sau đó nổ để phân tán các hạt nhỏ.
Các loài cây trong họ này chứa một lượng khá lớn độc tố thực vật (các chất có độc tính do cây tiết ra), chủ yếu là các este diterpen, ancaloitglicozit và các chất độc dạng ricin.
Nhựa (mủ) dạng sữa hay latex là tính chất đặc trưng của các phân họ Euphorbioideae và Crotonoideae. Nhựa mủ này là độc hại ở phân họ Euphorbioideae, nhưng lại không độc ở phân họ Crotonoideae. Nhựa mủ của cây giá (Excoecaria agallocha) sinh ra các vết phồng rộp ở chỗ tiếp xúc và gây mù lâm sàng nếu tiếp xúc với mắt. Các tên gọi khác là buta buta (tiếng Mã Lai), gewa (tiếng Bengali ởBangladesh).
Các phân họ

Quá khứ

Họ phức tạp này trước đây bao gồm 5 phân họ: AcalyphoideaeCrotonoideaeEuphorbioideaeOldfieldioideae và Phyllanthoideae. Ba phân họ đầu tiên là các phân họ đơn noãn (một noãn) trong khi hai phân họ sau là đôi noãn (hai noãn).
Hiện nay, họ Euphorbiaceae cũ đã bị tách ra thành 5 họ như sau:
  • Họ Euphorbiaceae mới (nghĩa hẹp): Ba phân họ một noãn là Acalyphoideae (trừ tông Galearieae), Crotonoideae, Euphorbioideae,
  • Họ Pandaceae: Tông Galearieae (phân họ Acalyphoideae cũ) tạo ra phần lớn của họ mới này cùng với tông Centroplaceae (phân họ Phyllanthoideae cũ).
  • Họ Phyllanthaceae: Phân họ Phyllanthoideae hai noãn cũ (trừ tông Drypeteae và tông Centroplaceae)
  • Họ Picrodendraceae: Phân họ Oldfieldioideae hai noãn cũ.
  • Họ Putranjivaceae: Tông Drypeteae (phân họ Phyllanthoideae cũ).
Dưới đây là phân loại của họ Euphorbiaceae theo nghĩa mới (nghĩa hẹp).

Phân họ Acalyphoideae

Đây là một họ lớn với hơn 450 loài ở VN, nhưng vì hoa của nó không có đẹp nên  không lưu ý tìm chụp hình nhiều, sau đây là một số loài : 
1.  Acalypha australis L. Tai tượng Úc
Chụp cái hình nhẳm ngày mưa âm u nên không rõ. 



2. Acalypha hispida 
Burm.f. Đuôi chồn, Tai tượng đuôi chồn



3. Acalypha indica L. : Tai tượng Ấn, Tai tượng xanh 



4. Acalypha lanceolata Willd.  : Tai tượng lá mác

mới nhìn giống cây Tai tượng Ấn nhưng lá khác hẳn. 


5. Acalypha siamensis 
Oliv. ex Gage  : Trà hàng rào



6. Acalypha wilkesiana Müll.Arg.  : Tai tượng đỏ, Copper Leaf 



7. 
Alchornea rugosa (Lour.) Muell.-Arg. : Bọ nẹt, Sóc dại, Đom đóm 

Loài cây mọc hoang dại, rừng miền Trung, Bắc 
 

Dạng phát hoa 

 
hình cây chụp ở Ngũ Hành Sơn, Đà Nẳng 


8. Antidesma ghaesembilla Gaertn. : Chòi mòi, Chua mòi 

Cây mọc hoang ven rừng nhiều nơi từ Bắc đến Nam 
 

hoa 

 
hình cây chụp ở Phú Thọ 


9. Baccaurea ramiflora Lour. : Trái Dâu, Giâu gia 



10. Breynia vitis-idaea (Burm.f.) C.E.C. Fischer  : Cù đề 



11. Codiaeum variegatum var. pictum (Lodd.) Müll. Arg.  : Croton, Cô tòng 

Có nhiều loại với các dạng lá khác nhau 



12. Croton delpyi Gagnep.  Cù đèn Delpy 

Cây bụi 
Hoa đực 

Hoa cái 



13. Croton heterocarpus Muelle.-Arg. : Cù đèn dị quả 

Cây mọc hoang ven rạch 
 

hoa 




14. Croton hirtus  L'Hérit. (Croton glandulosus) : Cù đèn lông cứng

Cỏ thấp 


15. Croton roxburghianum  Bal. : Cù đèn Roxburgh

Cây hoang dại gặp ở Hòn Tre, Nha Trang





16. Croton thorelii  Gagnep. : Cù đèn Thorel 
Cây hoang dại ven sông Đồng Nai




17. Dalechampia falcata Gagn. : cây Hàm Rồng, Đề nguyên phãng
Cây này khá lạ, hoa có dạng như đầu rồng hay đầu lân, có thể khai thác để làm 1 loài kiểng.



hoa




trái

hình cây chụp ở Núi Cậu, Dầu Tiếng, Bình Dương 



18. Euphorbia antiquorum L. : Xương rồng ông 



19. Euphorbia chrysocoma Lévl. & Vaniot : Đại kích tóc vàng

Hình cây mọc hoang ở Bắc Hà, Lào Cai


Hình cây mọc hoang ở Đà Lạt






20. Euphorbia cyathophora Murr. Tiểu trạng nguyên 



21. Euphorbia heterophylla L. : Đại kích dị diệp, Cỏ Mủ 



22. Euphorbia hirta L. : Cỏ sữa lá lớn 



23. Euphorbia hypericifolia L. Cỏ sữa lá ban 

Cỏ nhỏ 


24. Euphorbia lactea Haw. Xương rồng ông cảnh






Loài Xương rồng cảnh có nhiều thể biến dạng khác nhau, trong đó thể cristata thường được dùng làm cây cảnh

Euphorbia lactea forma cristata : Xương rồng Vạn lý trường thành


Nhánh non được cấy ghép lên các loại xương rồng khác để bán




25. Euphorbia lathyris L. : Tục tùy 



26. Euphorbia microphylla Lam. : Cỏ sữa lá tròn 

Cỏ nhỏ xíu 


27. Euphorbia milii 
Des Moul.Xương rắn, Bát tiên

Loài Xương rắn có hoa nhỏ, thân đầy gai được hay được trồng ở các bồn hoa balcon



Loài Bát tiên có hoa lớn nhiều màu trồng trong chậu hoặc sân làm kiểng 



28. Euphorbia nerrifolia L. Giang lâm, Xương rồng 5 cạnh 



hoa


29. Euphorbia pulcherrima Willd. ex Klotzsch  : Trạng nguyên 





30. Euphorbia thymifolia L.  : Cỏ sữa lá nhỏ 



31. Euphorbia tirucalli L. Xương khô, Cành giao 


hoa


trái



32. Excoecaria agallocha L. : Cây Giá 

Cây đang ra trái 
 

trái 




33. Excocaria cochinchinensis Lour. var. cochinchinensis : Mặt quỉ, Đơn mặt trời, Liễu đỏ 

Cây này có đặc điểm dễ nhận ra : lá có mặt xanh mặt đỏ 
34. Glochidion littorale Blume  Muối, Trâm bột, Bọt ếch biển 


35. Hevea brasiliensis  Muell. Arg. :  Cao su 



36. Homonoia riparia Lour. : Rì rì, Rù rì
Cây này mọc hoang nhiều ở thác Pongour, Lâm Đồng 



37. Hura crepitans L. Bả đậu tây
Hoa đực và hoa cái 



5. Jatropha curcas L. : Bả đậu nam, Dầu mè 



6. Jatropha gossypifolia L. : Dầu lai vải, Dầu mè tía 



7. Jatropha multifida L. : Bạch phụ tử, Đỗ trọng nam 



8. Jatropha pandurifolia Andr. (Jatropha integerrima Jacq.) : Hồng mai, Dầu lai lá đờn



9. Jatropha podagrica Hook. f. : Ngô đồng, Dầu lai sen

10. Macaranga triloba  (Thunb.) Müll.Arg. Mã rạng ba thùy
Cây mọc ven bờ nước, dễ nhận dạng ở trái có sọc chữ thập


11. Mallotus barbatus (Wall.) Muelle.-Arg. : Ba bét lông, Cám lợn
Cây mọc hoang dại ven rừng


hoa


trái
 



12. Mallotus lanceolatus (Gagnep.) Airy Shaw : Ruối thon
Cây mọc hoang dại gặp ở An Khê, Kontum


trái 



13. Mallotus luchenensis  F.P.Metcalf . : Cám lợn, Bùm bụp, Ruối Luchen
Cây hoang dại gặp ở Sapa, Lào Cai



14. Mallotus paniculatus (Lamk.) Muell.-Arg. : Ruối, Bông Bệt, Ba bét nam 


trái có nhiều gai mềm 
 
hình chụp ở Khánh Hòa.


15. Manihot esculenta Crantz. : Sắn, Khoai mì 



16. Microstachys chamaelea (Sebastiana chamaelea) : Kỳ nhông, Thuốc lậu 




17. Pedilanthus tithymaloides Chưn rít, Thuốc dấu 

Một loài cây Chưn rít có lá trổ trắng xanh được gọi là cây Cẩm thạch


18. Phyllanthus acidus (L.) Skeels : Tầm ruột, Chùm ruột 


19. Phyllanthus emblica L. : Chùm ruột núi, Me rừng 
Cây rừng trông giống cây Me, trái tròn to 1-2cm, ăn được, chua. 
 
hình cây chụp ở Đơn Dương, Lâm Đồng, cũng có thấy cây này ở Vũng Tàu. 


20. Phyllanthus reticulatus Poir. : Phèn đen 


21. Phyllanthus rubescens Beille. : Diệp hạ châu đỏ 
Cây gặp ở Bà Nà, Đà Nẳng 



22. Phyllanthus urinaria hay Phyllanthus amarus ?: Chó đẻ 

Có ý kiến cho loài này là Diệp hạ châu đắng Phyllanthus amarus thì không biết phải không vì dân gian có dùng cây này nhai với muối để chữa viêm họng, tôi không thấy vị đắng chút nào. 


23. Ricinus communis L. : Thầu dầu, Đu đủ tía 




24. Sapium sebiferum (L.) Roxb. Sòi, Sòi nhuộm
Lúc trước cây được trồng để nhuộm vải đen (giống như cây Mặc nưa) 


25. Sauropus androgynus (L.) Merr. Bồ ngót, Bù ngót 



26. Trigonostemon fragilis (Gagnep.) Airy Shaw. : Tam thụ hùng giòn
Cây hoang dại gặp ở Hòn Tre, Nha Trang





27. Vernicia fordii (Hemsl.) Airy Shaw :  Trẩu trơn, Trẩu lùn, Tung oil tree





28. Vernicia montana Lour. : cây Trẩu, Trẩu nhăn, Trẩu núi, cây Chẩu
Cây được trồng khá nhiều trên đồi núi các tỉnh phía Bắc để lấy hạt ép dầu. 
 

hoa khá đẹp, nở trắng cả cây. 
 

trái 











Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét